Ποιοί ήταν οι “Γραικομάνοι”;

Η φωτογραφία δείχνει τον Μακεδονομάχο καπετάν Κώττα (Κωνσταντίνος Χρήστου) στις αρχές του 20ου αιώνα.

Η ιδιαιτερότητα του;

Ο καπετάν Κώττας δεν μιλούσε ελληνικά, ήταν σλαβόφωνος και ήταν “Γραικομάνος”.

Οι “Γραικομάνοι” πολέμησαν δίπλα ή μέσα σε ελληνικά αντάρτικα σώματα στον Μακεδονικό Αγώνα στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα και έπαιξαν πρωταγωνιστικο ρόλο στη διατήρηση της ελληνικότητας της Μακεδονίας, αν και σλαβόφωνοι.

Στην Μακεδονία της οθωμανικής περιόδου ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού δεν ήταν ελληνόφωνο, αλλά σλαβόφωνο.

Πρόκειται για συμπαγείς σχεδον αποκλειστικά αγροτικούς πληθυσμούς που κατοικούσαν κυρίως στη μεσαία γεωγραφική ζώνη της Μακεδονίας.

Αυτή η ζώνη οριζόταν στα βόρεια από μια νοητή ευθεία που κατευθυνόταν από τη λίμνη της Αχρίδας στο Κρούσοβο (Σκόπια), στα νότια του Περλεπέ, στα βόρεια του Μοναστηρίου (Βitola/Σκόπια) ως τον ποταμό Νέστο.

Στα νότια η μεσαία ζώνη άρχιζε από τα βουνά του Γράμμου, κάλυπτε το μισό της γεωγραφικής έκτασης της περιοχής της Καστοριάς και κατευθυνόταν στα νότια της Φλώρινας και της Έδεσσας και στη συνέχεια στα βόρεια της Κοζάνης, της Θεσσαλονίκης, των Σερρών και της Δράμας.

Οι κάτοικοι της ζώνης αυτής, ιδιαιτέρως εκτός αστικών κέντρων, όπου κυριαρχούσε το ελληνικό στοιχείο, υπήρξαν κυρίως σλαβόφωνοι, αν και συναντάμε επίσης ελληνόφωνους (κυρίως Σαρακατσάνους), βλαχόφωνους και αρβανιτόφωνους πληθυσμούς ανάμεσά τους.

Οι περισσότεροι δεν γνώριζαν μόνο ένα γλωσσικό ιδίωμα, αλλά περισσότερα.

Ετσι έχουμε σλαβόφωνους που μιλάνε επίσης βλάχικα και καταλαβαίνουν ελληνικά.

Εδώ ήταν η πατρίδα των “Γραικομάνων”.

Ο όρος “Γραικομάνος” ήταν προσβλητικός-κοροϊδευτικός χαρακτηρισμός των Βουλγάρων της Μακεδονίας για τους πληθυσμούς εκείνους (σλαβόφωνους κυρίως, αλλά και βλαχόφωνους και αρβανιτόφωνους) που αρνήθηκαν να ακολουθήσουν τους Βούλγαρους στον εθνικιστικό τους αγώνα για προσάρτηση της Μακεδονίας στη Βουλγαρία, παρέμειναν πιστοί στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης και δεν προσχώρησαν στη Βουλγαρική Εκκλησία (Εξαρχία).

Η Εξαρχία αναγνωρίστηκε από τους Οθωμανούς το 1870 και ήταν ο κύριος φορέας διάδοσης του βουλγαρικού εθνικισμού στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας.

Οι περισσότεροι “Γραικομάνοι” εντάχθηκαν σε ελληνικά μακεδονικά σώματα κατά την κορύφωση του Μακεδονικού Αγώνα (1904-1908) θέτοντας τους εαυτούς τους στην υπηρεσία του ελληνικού εθνικισμού.

Ονομάστηκαν “Γραικομάνοι” από τους Βούλγαρους εθνικιστές της Μακεδονίας (κομιτατζήδες) και σήμαινε “αυτοί που έχουν μανία (τρέλα) με τους Έλληνες”, υπονοώντας, πως οι “Γραικομάνοι” δεν ήταν Έλληνες, αλλά “παρίσταναν τους Έλληνες”.

Οι “Γραικομάνοι” είχαν όμως (ή απέκτησαν) ελληνική εθνική συνείδηση που την υπερασπίστηκαν σε όλη τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, αλλά και αργότερα, στους Βαλκανικούς Πολέμους, κατά την διάρκεια της κατάληψης της Μακεδονίας από τους Βούλγαρους (1916-1918), αλλά και στην κατοχή και τον εμφύλιο, καθώς οι απόγονοί τους επάνδρωσαν τμήματα του Ε.Σ. και της Χωροφυλακής και στάθηκαν στο πλευρό των Εθνικοφρόνων.

Ο Κωνσταντίνος Α. Βακαλόπουλος αναφέρει πως η παρουσία σλαβόφωνων πληθυσμών με ελληνική εθνική συνείδηση μπορεί να εξηγηθεί από τις μακροχρόνιες επιμιξίες Ελλήνων και Σλάβων στην περιοχή της Μακεδονίας που ξεκινούν ήδη απο τα τέλη του 6ου αιώνα, αλλά και στον ειρηνικό και διαχρονικό χαρακτήρα της εγκατάστασης σλαβικών πληθυσμών στη Μακεδονία σε ολόκληρη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας (Βακαλόπουλος, Σελ. 241).

Άλλωστε, άλλη μια εκδοχή για την ετυμολογία της λέξης “Γραικομάνος”, είναι πως πρόκειται για πληθυσμούς που αναγνώριζαν τη Γραικία (δηλαδή την Ελλάδα) για μάνα τους.

Θρυλικοί σλαβόφωνοι Μακεδονομάχοι, εκτός από τον Καπετάν Κώττα, ήταν ο Καπετάν Βαγγέλης Στρεμπενιώτης που καταγόταν από το χωριό Στρέμπενο (σήμερα Ασπρόγεια) της Φλώρινας, ο Αντώνης Μίγγας από τη Νάουσα, σύντροφος του αξιωματικού του ελληνικού στρατού και Μακεδονομάχου Σαράντου Αγαπηνού (Καπετάν Άγρας) που εκτελέστηκε μαζί με τον Άγρα με απαγχονισμό από κομιτατζήδες έξω από την Έδεσσα, ο Λάκης (Νικόλαος) Πύρζας από τη Φλώρινα που πολέμησε δίπλα στον Παύλο Μελά, ο Λάζαρος (Λάζος) Δογιάμας και τα αδέρφια του Γκόνος (Γιώργος) και Μήτσος (Δημήτρης) από το χωριό Καστανερή έξω από το Κιλκίς, που επίσης εκτελέστηκε από κομιτατζήδες το 1912 και αμέτρητοι άλλοι.

Το 1927 -μετά τον επιτυχημένο Μακεδονικό Αγώνα και τους Βαλκανικούς Πολέμους- οι σλαβόφωνοι της (ελληνικής πλέον) Μακεδονίας υπολογίζονταν σε περίπου 200.000 και βρίσκονταν συγκεντρωμένοι κυρίως στην δυτική Μακεδονία, ενώ αποτελούσαν την πλειονότητα στο Νομό Φλώρινας.

Από αυτούς τους 200.000 σλαβόφωνους ένας αριθμός ήταν οι απόγονοι των “Γραικομάνων”.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος συνήθιζε να λέει ότι σχεδόν όλοι οι Σλαβόφωνοι ήταν “Γραικομάνοι”, αλλά στο Νομό Φλώρινας ο ίδιος ο Νομάρχης το 1930 τους υπολόγιζε σε 14.420, δηλαδή σε περίπου 19% του σλαβόφωνου πληθυσμού του νομού.

Η Ελλάδα επιχείρησε να “απαλλαγεί” από τους σλαβόφωνους της Μακεδονίας που ταυτίζονταν με τη Βουλγαρία με τη Σύμβαση της εθελοντικής ανταλλαγής που υπέγραψε με τη Βουλγαρία μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους στο Νεϊγύ το 1919, όμως χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία.

Πράγματι μέχρι το 1932 μετανάστευσαν στη Βουλγαρία εθελοντικά περίπου 66.000 σλαβόφωνοι.

Οι περισσότεροι ήταν από την ανατολική Μακεδονία.

Η πλειοψηφία όμως, κυρίως από την δυτική Μακεδονία, παρέμειναν στην Ελλάδα με προτροπή της εθνικιστικής οργάνωσης ΕΜΕΟ (Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση), η οποία έκανε τα πάντα για να διατηρήσει τους σλαβόφωνους πληθυσμούς στην Ελλάδα με την προσδοκία πως θα αναγνωρίζονταν και θα προστατεύονταν ως εθνική μειονότητα και θα χρησιμοποιούνταν για μελλοντικές εδαφικές διεκδικήσεις εναντίον του ελληνικού κράτους αργότερα.

Με την άφιξη των Ελλήνων προσφύγων από τον Πόντο, την Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη μετά την Μικρασιατική Καταστροφή και την εγκατάσταση τους στην Μακεδονία η κατάσταση έγινε εκρηκτική.

Οι σλαβόφωνοι της Μακεδονίας είδαν τους πρόσφυγες ως ξένο σώμα και άρπαγες της γης τους και οι πρόσφυγες απέρριπταν στο σύνολο τους τούς σλαβόφωνους ως μη Έλληνες χωρίς να κάνουν διαφοροποίηση ανάμεσα σε εκείνους με ελληνική εθνική συνείδηση (τους απογόνους των “Γραικομάνων”) και σε εκείνους χωρίς (τους απογόνους των κομιτατζήδων).

Η κατάσταση επιδεινώθηκε επί Ιωάννη Μεταξά, ο οποίος απο το 1936, ακολουθώντας την πολιτική Ελευθερίου Βενιζέλου, πήρε μια σειρά από νέα μέτρα που, μεταξύ άλλων, απαγόρευαν τη χρήση του σλαβικού γλωσσικού ιδιώματος στην Μακεδονία.

Πολλοί σλαβόφωνοι στράφηκαν τότε προς το ΚΚΕ, το οποίο, έχοντας διεθνιστική ατζέντα και προσδοκώντας την κατάληψη της πολιτικής εξουσίας, δεν δίστασε να παίξει την ενότητα και τη γεωγραφική ακεραιότητα της χώρας κορώνα-γράμματα την δεκαετία του 1940 εντάσσοντας τους ΝΟΦίτες, δηλαδή σλαβόφωνους αυτονομιστές της Μακεδονίας στον ΔΣΕ.

Μετά την λήξη του εμφυλίου η πλειοψηφία των μελών, οπαδών και υποστηρικτών του ΝΟΦ διέφυγαν στην Γιουγκοσλαβία, όπου και εγκαταστάθηκαν.

Οι απόγονοί τους, οι οποίοι σήμερα ζουν στα Σκόπια, είναι οπαδοί του αλυτρωτισμού, οραματίζονται και προπαγανδίζουν ακόμα την “Μακεδονία του Αιγαίου”.

Στη φωτογραφία ο Καπετάν Κώττας. Αν και είχε ενταχθεί στην ΕΜΕΟ και είχε πάρει μέρος στην αποτυχημένη επανάσταση του Ίλιντεν το 1903 (εξέγερση των Σλάβων της Μακεδονίας υποκινούμενη από την Βουλγαρία), εγκατέλειψε την ΕΜΕΟ μετά το Ίλιντεν, ήρθε στην Αθήνα, παρουσιάστηκε μπροστά στον Διάδοχο Κωνσταντίνο αρχές του 1904 εκθέτοντας την τραγική θέση που είχε περιέλθει ο τοπικός πληθυσμός της Μακεδονίας κάτω από την πίεση των βουλγάρων κομιτατζήδων και έθεσε τον εαυτό του στην υπηρεσία του ελληνικού εθνικισμού.

Στο τέλος εκτελέστηκε με απαγχονισμό στο Μοναστήρι (Βitola/Σκόπια) από τους Οθωμανούς.

Οι τελευταίες του λέξεις ήταν “Ντα ζίβι Γκ(ά)ρτσια!”. Δηλαδή: “Ζήτω η Ελλάς!.

Σήμερα το χωριό που γεννήθηκε, το χωριό Ρούλια, δυτικά της Φλώρινας, φέρει το όνομά του, αφού ονομάστηκε Κώτας.

Πηγές: Κωνσταντίνος Α. Βακαλόπουλος: Νεοελληνική Ιστορία (1204-1940) ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ Αδελφών Κυριακίδη α.ε., Σελ. 239-243, 337-338.

Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος: Μετά το 1922. Η παράταση του διχασμου. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ, Σελ. 241-246.

Αντρέας Π. Ανδρέου: Κώττας (1863-1905), Εκδόσεις Λιβάνης.