ΑΡΧΑΙΑ ΙΘΩΜΗ ΚΑΛΗΜΕΡΑ ΙΕΡΗ ΕΛΛΑΔΑ

Αναξαγόρας (περίπου 500-428 π.Χ.)

Ο Αναξαγόρας γεννήθηκε στις Κλαζομενές της Ιωνίας, όπου και ήλθε σε επαφή με τα φιλοσοφικά συστήματα των Ιώνων φιλοσόφων αλλά και με τις ιδέες του Παρμενίδη, του Ζήνωνα και του Εμπεδοκλή.
Πολιτιστικό κέντρο του ελληνισμού ήταν τότε η Αθήνα, στην οποία ο Αναξαγόρας έμεινε για πολλά χρόνια.

Ήταν φίλος του Περικλή, χάρη στη βοήθεια του οποίου σώθηκε, όταν κατηγορήθηκε για αθεΐα.

Ο Αναξαγόρας δε φαίνεται να ήταν άθεος, οι επιστημονικές εξηγήσεις όμως που έδινε για τα ουράνια σώματα, πιθανόν να σκανδάλισαν τους συντηρητικούς κύκλους της Αθήνας.

Είναι πιθανόν τη δίωξη εναντίον του να υποκίνησαν πολιτικοί αντίπαλοι του Περικλή, που ήθελαν έτσι έμμεσα να πλήξουν το μεγάλο πολιτικό.

Πάντως ο Αναξαγόρας αναγκάστηκε να καταφύγει στη Λάμψακο, όπου έζησε μέχρι το τέλος της ζωής του.
Όπως και οι άλλοι φυσικοί φιλόσοφοι της Ιωνίας, ο Αναξαγόρας προσπάθησε να ερμηνεύσει τον κόσμο και τη δημιουργία του.

Πίστευε ότι αρχικά υπήρχε μια αδιαμόρφωτη μάζα, που περιείχε τα σπέρματα (τα στοιχειώδη σωματίδια) όλων των πραγμάτων, των ζώων και των ανθρώπων.

Τη μάζα αυτή έθεσε σε περιστροφική κίνηση ο νους, ο οποίος, επειδή είναι πολύ λεπτός, διαπερνά όλη την ύλη και είναι μια οντότητα προικισμένη με σκέψη και κινητική δύναμη.

Από τη στιγμή που τίθεται σε κίνηση η μάζα της ύλης, αρχίζει και η δημιουργία του κόσμου, που πλέον λειτουργεί μόνος του, αφού τα σπέρματα με την ένωσή τους δημιουργούν τα διάφορα όντα.

Στην πραγματικότητα λοιπόν δέχεται, όπως και ο Εμπεδοκλής και ο Παρμενίδης, ότι δεν υπάρχει ουσιαστικά γένεση ή θάνατος αλλά ένωση και χωρισμός των σπερμάτων.

Ο ΑΝΑΞΑΓΟΡΑΣ ΩΣ ΑΣΤΡΟΝΟΜΟΣ ΚΑΙ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΟΣ
Ισχυριζόταν ότι ο ήλιος είναι μια πυρακτωμένη πέτρα, μεγαλύτερος από την Πελοπόννησο.
Έλεγε ότι η σύγκρουση των νεφών προξενεί τις βροντές, ενώ η βίαιη τριβή τους δημιουργεί τις αστραπές.

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΤΟΥ ΑΝΑΞΑΓΟΡΑ
O Αναξαγόρας συνεχίζοντας τη σκέψη του Εμπεδοκλή κάνει ένα σαφέστατο διαχωρισμό ανάμεσα στην κινητική αιτία (το νου) και την κινούμενη ύλη.

Η προσπάθειά του εξάλλου να ερμηνεύσει με ορθολογικό τρόπο τη λειτουργία του κόσμου και τα φυσικά φαινόμενα τον καθιστούν εκπρόσωπο του διαφωτιστικού πνεύματος, που ξεκινώντας από τις ακτές της Ιωνίας, θα κορυφωθεί στην Αθήνα με το κίνημα των σοφιστών.

Σχετικά κείμενα από τη συλλογή:

ΑΝΑΞΑΓΟΡΑΣ
ΠΡΟΣΩΚΡΑΤΙΚΟΙ
Η «αρχή» των όντων

Οι περισσότεροι από τους πρώτους φιλοσόφους πίστεψαν ότι η αρχή των πάντων βρίσκεται μόνο στις υλικές αρχές· αυτό λοιπόν από το οποίο προέρχεται ό,τι υπάρχει, αυτό που βρίσκεται στην αρχή της ύπαρξής του και στο οποίο καταλήγει με τη φθορά, με την ουσία του να διατηρείται αλλά να αλλάζει ιδιότητες, αυτό αποκαλούν στοιχείο και αυτό θεωρούν ότι είναι η αρχή των όντων, και γι’ αυτό το λόγο πιστεύουν ότι τίποτα δε γεννιέται ούτε χάνεται, αφού αυτή η ουσία διατηρείται αιώνια, όπως π.χ. όταν ο Σωκράτης ομορφύνει ή μάθει μουσική, δε λέμε ότι ο Σωκράτης δημιουργήθηκε, ούτε πάλι λέμε ότι ο Σωκράτης χάθηκε, όταν χάνει αυτές τις ιδιότητες, διότι αυτός που βρίσκεται από πίσω, ο Σωκράτης, μένει πάντα ο ίδιος […] Πρέπει λοιπόν να υπάρχει κάποια ουσία, μία ή και περισσότερες, από όπου να δημιουργούνται τα άλλα αντικείμενα, ενώ αυτή η ουσία διατηρείται.

Δε συμφωνούν όμως όλοι σχετικά με το πλήθος και το είδος της ουσίας αυτής…

(Aριστοτέλης, Μετά τα Φυσικά. Α3, 983b 6-20)

ΘΑΛΗΣ
Γιατί το νερό «αρχή» των όντων;

[…] ο Θαλής ο ιδρυτής της φιλοσοφίας αυτού του είδους, λέγει ότι [η ουσία από την οποία δημιουργούνται τα άλλα αντικείμενα] είναι το νερό (και γι’ αυτό το λόγο υποστήριζε ότι η γη βρίσκεται πάνω στο νερό)· σ’ αυτήν την αντίληψη οδηγήθηκε, ίσως γιατί έβλεπε ότι η τροφή όλων είναι υγρή και ότι η ίδια η θερμότητα δημιουργείται και συντηρείται από αυτό […] και ότι τα σπέρματα όλων των όντων είναι υγρά από τη φύση τους…

(Aριστοτέλης, Μετά τα Φυσικά. Α3, 983b 20-26)

ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ (I)
Το «άπειρον» αρχή των όντων

[…] o Αναξίμανδρος, γιος του Πραξιάδη, διάδοχος και μαθητής του Θαλή, είπε ότι η αρχή και το στοιχείο των όντων είναι το άπειρο, κι ήταν ο πρώτος που χρησιμοποίησε αυτόν τον όρο, «αρχή». Ισχυρίζεται ότι αυτή η «αρχή» [το άπειρον] δεν είναι ούτε το νερό ούτε κάτι άλλο από τα ονομαζόμενα στοιχεία, αλλά κάποια άλλη άπειρη φυσική ουσία, από την οποία γεννιούνται όλοι οι ουρανοί και οι κόσμοι μέσα σε αυτούς.

Και η πηγή από την οποία γεννιούνται τα όντα είναι η ίδια στην οποία καταλήγουν με τη φθορά σύμφωνα με την ανάγκη· γιατί το ένα τιμωρεί το άλλο για την αδικία που διαπράττουν σύμφωνα με την τάξη του χρόνου[…] είναι λοιπόν φανερό ότι βλέποντας τη μεταβολή των τεσσάρων στοιχείων, δε θεώρησε σωστό να παρουσιάσει ένα από αυτά ως το βασικό στοιχείο, αλλά κάποιο άλλο έξω από αυτά.
(Σιμπλίκιος, Εις Φυσ. Αριστ. vol. 9, p. 24, 13-23)

ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ (II)
Τα πρώτα είδη ζωής
Εξήγηση μετεωρολογικών φαινομένων

Η θεωρία της εξέλιξης
Ο Αναξίμανδρος λέγει ότι τα πρώτα ζώα γεννήθηκαν στο υγρό στοιχείο και περιβάλλονταν από αγκαθωτούς φλοιούς κι όσο περνούσαν τα χρόνια προχωρούσαν σε πιο στεγνά μέρη και, όταν ο φλοιός τους έσκαζε, ζούσαν για λίγο μια άλλου είδους ζωή.

(Αέτιος 5,19,4)

Εξήγηση μετεωρολογικών φαινομένων
Ο Αναξιμένης είπε ότι τα σύννεφα δημιουργούνται, όταν ο αέρας πυκνώσει περισσότερο, κι όταν συμπιεστεί ακόμη περισσότερο, τότε βγαίνει από μέσα του η βροχή· το χαλάζι δημιουργείται, όταν το νερό που πέφτει πήξει, και χιόνι, όταν μέσα στο υγρό στοιχείο συμπεριληφθεί κάποια ποσότητα αέρα.

(Αέτιος ΙΙΙ, 3, 2)

ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ (I)
Απόψεις για τον ανθρωπομορφισμό της θρησκείας

Οι άνθρωποι νομίζουν ότι και οι θεοί γεννιούνται και ότι φορούν ρούχα σαν τα δικά τους και ότι έχουν την ίδια μορφή και γλώσσα. (Diels, fr. 14).

Και οι Αιθίοπες ισχυρίζονται πως οι θεοί τους έχουν πλακουτσωτή τη μύτη και είναι μαύροι, και οι Θράκες ότι οι θεοί τους είναι γαλανομάτες και κοκκινοτρίχηδες. (Diels, fr. 16)

Αλλά, αν τα βόδια και τα άλογα και τα λιοντάρια είχαν χέρια, ή μπορούσαν με τα χέρια τους να ζωγραφίσουν και να κάνουν τα πράγματα που κάνουν κι οι άνθρωποι, τα άλογα θα έδιναν στους θεούς τους μορφή και σώματα όμοια με τα άλογα, και τα βόδια θα παρίσταναν τους θεούς σα βόδια, και το κάθε ζώο θα παρίστανε το σώμα των θεών όμοιο με το δικό του. (Diels, fr. 15)

Ο Όμηρος και ο Ησίοδος αποδώσανε στους θεούς όλα όσα είναι ντροπή και αξιοκατάκριτα στους ανθρώπους, δηλαδή την κλεψιά, τη μοιχεία, την εξαπάτηση του ενός από τον άλλο. (Diels, fr. 11)

ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ (II)
Αθλητισμός και σοφία

Όταν κάποιος κερδίζει τη νίκη στην Ολυμπία, στο ιερό του Δία, εκεί όπου κυλάει ο ποταμός Πίσος, στο τρέξιμο ή στο πένταθλο ή στην πάλη ή στην πυγμαχία ή στο φοβερό άθλημα που λέγεται παγκράτιο, τότε όλοι στην πόλη του προσβλέπουν σ’ αυτόν με θαυμασμό· αποκτά θέση τιμητική στους αγώνες, σιτίζεται με δημόσια δαπάνη και παίρνει κι ένα πολύτιμο δώρο.

Και αν κέρδιζε στις αρματοδρομίες, πάλι θα τα ‘παιρνε όλα αυτά, ενώ δεν είναι τόσο άξιος όσο εγώ.

Γιατί η δική μου σοφία είναι ανώτερη από τη δύναμη των αντρών και των αλόγων.

Η συνήθεια να θεωρείται η δύναμη ανώτερη απ’ τη σοφία, δεν είναι σωστή ούτε δίκαιη.

Διότι η πόλη δεν γίνεται ούτε στο ελάχιστο πιο καλοκυβερνημένη, αν έχει ανάμεσα στις τάξεις της έναν καλό πυγμάχο ή έναν πενταθλητή ή έναν παλαιστή ή ένα γρήγορο δρομέα, έστω κι αν το τρέξιμο είναι το πιο ένδοξο άθλημα στους αγώνες.

Μικρή είναι η χαρά και το κέρδος για την πόλη, αν κάποιος αθλητής της πάρει τη νίκη δίπλα στις όχθες του Πίσου· γιατί τέτοια πράγματα δεν γεμίζουν τις αποθήκες της.

(Diels, fr. 2)

ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ

Πόλεμος πατήρ πάντων
Ο πόλεμος είναι πατέρας όλων και βασιλιάς όλων · άλλους τους κάνει θεούς και άλλους ανθρώπους, άλλους τους κάνει δούλους κι άλλους ελεύθερους. (Diels, fr. 53)
Ενότητα και συνύπαρξη αντιθέτων
Ο ανήφορος και ο κατήφορος είναι ένας δρόμος (Diels, fr. 60)

Η θάλασσα είναι πολύ καθαρό και πολύ βρόμικο νερό· για τα ψάρια είναι πόσιμο και σωτηρία, για τους ανθρώπους είναι μη πόσιμο και ολέθριο.

(Diels, fr. 61)

Τα γουρούνια χαίρονται με το βόρβορο περισσότερο παρά με το καθαρό νερό. (Diels, fr. 13)

Οι γάιδαροι θα προτιμούσαν τά άχυρα και όχι το χρυσάφι.

(Diels, fr. 9)

Η κρυφή αρμονία είναι ανώτερη από τη φανερή. (Diels, fr. 54)

Κριτική παραδοσιακής θρησκείας
[Όσοι έχουν κάνει φόνο] καθαρίζονται με άλλο αίμα, σαν να είχε μπει κάποιος σε λάσπη κι ύστερα να ξεπλενόταν με λάσπη· αν κάποιος τον έβλεπε να συμπεριφέρεται με αυτόν τον τρόπο θα τον περνούσε για τρελό.

Και προσεύχονται μπροστά στα αγάλματα, κι είναι σαν σαν να μιλούσε κανείς με πέτρες, χωρίς να γνωρίζει τι είναι οι θεοί και οι ήρωες.

(Diels, fr. 5) [Εδώ ο Ηράκλειτος αναφέρεται στην τελετουργία της κάθαρσης:όποιος είχε κάνει φόνο, έπρεπε να καθαρθεί, πλένοντας τα χέρια του με αίμα χοίρου, που είχε προηγουμένως θυσιασθεί.]

Θεός για τον άνθρωπο είναι το ήθος του [=ο χαρακτήρας του]. (Diels, fr. 119)

ΠΑΡΜΕΝΙΔΗΣ

Και αφού πια έχουν πάρει όλα την ονομασία φως και σκότος και τα πράγματα ανάλογα με τις δυνάμεις τους έχουν αποδοθεί στο ένα ή στο άλλο, το καθετί είναι ταυτόχρονα γεμάτο από φως και σκοτεινή νύχτα, που είναι ίσα και τα δυο, αφού το ένα δεν έχει δικαίωμα πάνω στο άλλο. (Diels, fr. 9)

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ

Θα σου πω και κάτι άλλο:από όλα τα θνητά πράγματα, τίποτα δε γεννιέται, κι ούτε βρίσκει το φοβερό θάνατο, αλλά μόνο ανάμιξη και ανταλλαγή των στοιχείων που αναμίχθηκαν· γέννηση είναι το όνομα που δίνουν οι άνθρωποι. (Diels, fr. 8).
[…]γιατί αυτά όλα είναι ίσα και συνομήλικα, το καθένα όμως έχει διαφορετική θέση και χαρακτήρα και με το πέρασμα του χρόνου επικρατούν το καθένα με τη σειρά του (Diels, fr. 17, 36-38).

ΑΝΑΞΑΓΟΡΑΣ

Οι Έλληνες έχουν εσφαλμένη αντίληψη για τη γένεση και τη φθορά · γιατί κανένα πράγμα δε δημιουργείται ούτε χάνεται, αλλά συντίθεται από υπάρχοντα πράγματα και αποσυντίθεται [σε αυτά].

Έτσι σωστό θα ήταν να αποκαλούσαν τη γένεση σύνθεση και τη φθορά χωρισμό. (Diels, fr. 17)

ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ

O κόσμος
Ο Λεύκιππος και ο σύντροφός του Δημόκριτος, υποστηρίζουν ότι τα στοιχεία είναι το πλήρες και το κενό, και αποκαλούν το πρώτο το ον και το δεύτερο το μη ον.

Από αυτά το ον είναι γεμάτο και στερεό, ενώ το μη ον είναι άδειο και αραιό [… ] (Diels, fr. 67 a 6)

Το σύμπαν [… ] είναι, όπως προαναφέρθηκε, άπειρο. Ένα τμήμα του είναι γεμάτο, ένα άλλο άδειο.

Αυτά αποκαλεί στοιχεία. Από αυτά δημιουργούνται άπειροι κόσμοι που διαλύονται σε αυτά.

Οι κόσμοι λοιπόν δημιουργούνται με τον ακόλουθο τρόπο: πολλά σώματα που έχουν κάθε λογής σχήμα ξεκόβουν από το άπειρο και κινούνται στο μεγάλο κενό· αυτά αφού συγκεντρωθούν δημιουργούν μια δίνη, και μέσα σ’ αυτήν συγκρούονται μεταξύ τους και κάνουν κάθε είδους περιστροφές· έτσι διαχωρίζονται τα όμοια προς τα όμοια.

Κι όταν λόγω του πλήθους τους δεν μπορούν πια να περιστραφούν, τα λεπτά σώματα κινούνται προς τα έξω, σαν να περνούν από κόσκινο, ενώ τα υπόλοιπα μένουν μαζί, μπλέκουν μεταξύ τους, το ένα κινεί το άλλο και δημιουργούν το πρώτο σφαιρικό σύστημα. (Diels, fr. 67 a 1)

Η ψυχική ηρεμία
Την ψυχική ηρεμία (ευθυμίη) προκαλεί στον άνθρωπο η συγκρατημένη διασκέδαση και το μέτρο στη ζωή· η στέρηση και η υπερβολή παρουσιάζουν μεταπτώσεις και προκαλούν στην ψυχή μεγάλες κινήσεις· όσες ψυχές όμως κινούνται πολύ δεν είναι ούτε ισορροπημένες ούτε γαλήνιες.

Πρέπει λοιπόν […] να είναι κανείς ευχαριστημένος με αυτά που έχει και να μη νοιάζεται και να μη σκέφτεται πολύ όσα ζηλεύουν και θαυμάζουν οι άνθρωποι, αλλά να κοιτάει τη ζωή των δυστυχισμένων και να συναισθάνεται τα βάσανά τους, για να του φαίνονται αυτά που έχει σπουδαία και αξιοζήλευτα και να μην ταλαιπωρείται ψυχικά με το να επιθυμεί περισσότερα.

(Στοβαίος, Ανθολ. 3, 1. 210)

https://ts.sch.gr/repo/online-packages/gym-filosofika-keimena-c/html/pro/pro_fil/anaxag.htm