Όταν ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν Abbas Araghchi είπε ότι η Τεχεράνη είχε περάσει δύο δεκαετίες μελετώντας τους πολέμους των ΗΠΑ για να χτίσει ένα σύστημα που θα μπορούσε να συνεχίσει να μάχεται ακόμα κι αν η πρωτεύουσα βομβαρδιστεί, περιέγραφε κάτι περισσότερο από ανθεκτικότητα. περιέγραφε τη λογική του αμυντικού δόγματος του Ιράν.

Στο επίκεντρο αυτού του δόγματος βρίσκεται αυτό που οι Ιρανοί στρατιωτικοί στοχαστές αποκαλούν «αποκεντρωμένη άμυνα μωσαϊκού» – μια ιδέα που βασίζεται σε μια βασική υπόθεση: ότι σε οποιονδήποτε πόλεμο με τις Ηνωμένες Πολιτείες ή το Ισραήλ, το Ιράν μπορεί να χάσει ανώτερους διοικητές, βασικές εγκαταστάσεις, δίκτυα επικοινωνιών και ακόμη και κεντρικό έλεγχο, αλλά πρέπει να συνεχίσει να μάχεται.

Αυτό σημαίνει ότι η προτεραιότητα δεν είναι απλώς η υπεράσπιση της Τεχεράνης ή ακόμη και η προστασία της ίδιας της ανώτατης ηγεσίας. Διατηρεί τη λήψη αποφάσεων, διατηρεί τις μάχιμες μονάδες λειτουργικές και εμποδίζει τον πόλεμο να τελειώσει με ένα μόνο καταστροφικό χτύπημα.

Υπό αυτή την έννοια, ο στρατός του Ιράν δεν κατασκευάστηκε για έναν σύντομο πόλεμο. Χτίστηκε για πολύ καιρό.

Τι είναι η άμυνα μωσαϊκού;

Η «άμυνα μωσαϊκού» είναι μια ιρανική στρατιωτική έννοια που συνδέεται στενότερα με το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), ιδιαίτερα υπό τον πρώην διοικητή Mohammad Ali Jafari, ο οποίος ηγήθηκε της δύναμης από το 2007 έως το 2019.

Η ιδέα είναι να οργανωθεί η αμυντική δομή του κράτους σε πολλαπλά περιφερειακά και ημι-ανεξάρτητα στρώματα αντί να συγκεντρωθεί η δύναμη σε μια ενιαία αλυσίδα διοίκησης που θα μπορούσε να παραλύσει από ένα χτύπημα αποκεφαλισμού.

Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, το IRGC, το Basij, οι μονάδες τακτικού στρατού, οι πυραυλικές δυνάμεις, τα ναυτικά μέσα και οι τοπικές δομές διοίκησης αποτελούν μέρη ενός κατανεμημένου συστήματος. Εάν χτυπηθεί ένα μέρος, άλλα συνεχίζουν να λειτουργούν. Εάν σκοτωθούν ανώτεροι ηγέτες, η αλυσίδα δεν καταρρέει. Εάν διακοπεί η επικοινωνία, οι τοπικές μονάδες εξακολουθούν να διατηρούν την εξουσία και την ικανότητα να ενεργούν.

Το δόγμα έχει δύο κεντρικούς στόχους: να καταστήσει το σύστημα διοίκησης του Ιράν δύσκολο να διαλυθεί με τη βία και να καταστήσει το ίδιο το πεδίο της μάχης πιο δύσκολο να επιλυθεί γρήγορα μετατρέποντας το Ιράν σε μια πολυεπίπεδη αρένα τακτικής άμυνας, ακανόνιστου πολέμου, τοπικής κινητοποίησης και μακροπρόθεσμης φθοράς.

Γι’ αυτό η ιρανική στρατιωτική σκέψη δεν αντιμετωπίζει τον πόλεμο πρωτίστως ως διαγωνισμό δύναμης πυρός. Το αντιμετωπίζει ως τεστ αντοχής.

Λάβετε άμεσες ειδοποιήσεις και ενημερώσεις με βάση τα ενδιαφέροντά σας. Γίνετε ο πρώτος που θα μάθετε πότε συμβαίνουν μεγάλες ιστορίες.

Η στροφή του Ιράν προς αυτό το μοντέλο διαμορφώθηκε από τα περιφερειακά σοκ που ακολούθησαν την εισβολή των ΗΠΑ στο Αφγανιστάν το 2001 και στο Ιράκ το 2003.

Η ταχεία κατάρρευση του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν φαίνεται ότι άφησε βαθύ σημάδι στη στρατηγική σκέψη του Ιράν. Η Τεχεράνη είδε πώς έμοιαζε ένα άκρως συγκεντρωτικό κράτος όταν βρέθηκε αντιμέτωπη με την συντριπτική αμερικανική στρατιωτική δύναμη: Η δομή διοίκησης χτυπήθηκε, το σύστημα κατακερματίστηκε και το καθεστώς έπεσε γρήγορα.

Αντί να κάνει τον στρατό του να εξαρτάται περισσότερο από τον κεντρικό έλεγχο, κινήθηκε προς τη διάχυση. Αντί να υποθέσει ότι θα μπορούσε να ανταποκριθεί στη συμβατική υπεροχή των ΗΠΑ ή του Ισραήλ, επικεντρώθηκε στην επιβίωσή της.

Το δόγμα του Ιράν προϋποθέτει ότι οποιαδήποτε δύναμη εισβολής ή επιτιθέμενης δύναμης θα έχει πολύ ανώτερες δυνατότητες συμβατικής τεχνολογίας, αεροπορίας και πληροφοριών. Η απάντηση, στην ιρανική σκέψη, δεν είναι η συμμετρική αντιπαράθεση. Είναι για να διαταράξει τα πλεονεκτήματα του εχθρού, να παρατείνει τη σύγκρουση και να αυξήσει το κόστος της συνέχισής της.

Πώς θα λειτουργούσε στον πόλεμο;

Στην πράξη, το δόγμα αναθέτει διαφορετικούς ρόλους σε διαφορετικούς θεσμούς.

Ο τακτικός στρατός, ή αλλιώς Artesh, αναμένεται να απορροφήσει το πρώτο χτύπημα. Οι θωρακισμένοι, μηχανοποιημένοι και πεζικοί σχηματισμοί του χρησιμεύουν ως η αρχική γραμμή άμυνας, επιφορτισμένη με την επιβράδυνση των εχθρικών προελάσεων και τη σταθεροποίηση του μετώπου.

Οι μονάδες αεράμυνας, χρησιμοποιώντας απόκρυψη, εξαπάτηση και διασπορά, προσπαθούν να αμβλύνουν την υπεροχή του εχθρού στον αέρα όσο το δυνατόν περισσότερο.

Στη συνέχεια, το IRGC και το Basij αναλαμβάνουν έναν βαθύτερο ρόλο στο επόμενο στάδιο της σύγκρουσης. Το καθήκον τους είναι να μετατρέψουν τον πόλεμο σε πόλεμο φθοράς μέσω αποκεντρωμένων επιχειρήσεων, ενέδρων, τοπικής αντίστασης, διακοπής των γραμμών ανεφοδιασμού και ευέλικτων επιχειρήσεων σε ποικίλα εδάφη, συμπεριλαμβανομένων των αστικών κέντρων, των βουνών και των απομακρυσμένων περιοχών.

Εδώ το Basij γίνεται ιδιαίτερα σημαντικό. Αρχικά ιδρύθηκε με εντολή του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, η δύναμη αργότερα ενσωματώθηκε πιο στενά στη δομή του IRGC εν καιρώ πολέμου. Μετά το 2007, οι μονάδες του αναδιπλώθηκαν σε ένα επαρχιακό σύστημα διοίκησης που εκτείνεται στις 31 επαρχίες του Ιράν, δίνοντας στους τοπικούς διοικητές ευρύτερο περιθώριο δράσης σύμφωνα με τη γεωγραφία και τις συνθήκες του πεδίου μάχης.

Αυτή η τοπική αυτονομία είναι κεντρική στο δόγμα. Σημαίνει ότι ο πόλεμος μπορεί να συνεχιστεί από τα κάτω ακόμα κι αν η ηγεσία από τα πάνω υποβαθμιστεί.

Πέρα από τη χερσαία μάχη, οι ναυτικές δυνάμεις παίζουν το ρόλο τους μέσω τακτικών κατά της πρόσβασης στον Κόλπο και γύρω από το Στενό του Ορμούζ. Η αποστολή τους είναι να καταστήσουν την ελεύθερη μετακίνηση επικίνδυνη και δαπανηρή μέσω σκαφών γρήγορης επίθεσης, ναρκών, πυραύλων κατά πλοίων και της απειλής διακοπής σε έναν από τους πιο ευαίσθητους ενεργειακούς διαδρόμους του κόσμου.

Οι πυραυλικές δυνάμεις, ειδικά εκείνες που ελέγχονται από το IRGC, χρησιμεύουν τόσο ως αποτρεπτική όσο και ως ικανότητα βαθιάς προσβολής, με στόχο την επιβολή κόστους σε εχθρικές υποδομές και στρατιωτικούς στόχους.

Έπειτα έρχεται το ευρύτερο περιφερειακό δίκτυο του Ιράν: συμμαχικές ένοπλες ομάδες και δυνάμεις εταίρων σε όλη τη Μέση Ανατολή, ο ρόλος των οποίων είναι να διευρύνουν το πεδίο της μάχης και να διασφαλίσουν ότι οποιοσδήποτε πόλεμος με το Ιράν δεν θα παραμείνει περιορισμένος στο ιρανικό έδαφος.

Αντί να επιτρέψει στον εχθρό να απομονώσει ένα μέτωπο και να καταστρέψει μια δομή διοίκησης, το Ιράν επιδιώκει να εξαπλώσει τον πόλεμο σε βάθος χρόνου, γεωγραφίας και πολλαπλών στρωμάτων σύγκρουσης.

Γιατί ο χρόνος έχει σημασία

Μία από τις πιο σαφείς εκφράσεις αυτού του δόγματος είναι τόσο οικονομικό όσο και στρατιωτικό.

Ένα drone Shahed, για παράδειγμα, εκτιμάται ευρέως ότι κοστίζει δεκάδες χιλιάδες δολάρια για την κατασκευή. Η αναχαίτισή του μπορεί να κοστίσει πολύ περισσότερο εφόσον ληφθούν υπόψη οι πυραύλοι αναχαίτισης και τα ολοκληρωμένα αμυντικά συστήματα.

Αυτή η ασυμμετρία έχει σημασία γιατί μετατρέπει τον χρόνο σε στρατηγικό όπλο.

Εάν η μία πλευρά μπορεί να παράγει όπλα χαμηλού κόστους σε μεγάλες ποσότητες ενώ αναγκάζει τον αντίπαλό της να ξοδέψει πολύ περισσότερα για να αμυνθεί εναντίον τους, τότε η παράταση του ίδιου του πολέμου γίνεται μέσο πίεσης. Το θέμα δεν είναι απαραιτήτως να κερδίσεις μέσω της άμεσης υπεροχής στο πεδίο της μάχης. Είναι να καταστήσει το κόστος της ανάσχεσης κάθε απειλής μη βιώσιμο με την πάροδο του χρόνου.

Αυτός είναι ένας λόγος που το ιρανικό στρατιωτικό δόγμα δίνει τέτοια έμφαση στην αντοχή, τα αποθέματα, την αποκέντρωση και τη φθορά. Οικοδομείται γύρω από την πιθανότητα η ισχυρότερη πλευρά να βρει τελικά την τιμή της συνεχιζόμενης κλιμάκωσης πολύ υψηλή.

Η επίδραση της παρατεταμένης θεωρίας του πολέμου

Το δόγμα του Ιράν δεν εμφανίστηκε σε ένα πνευματικό κενό. Αλληλεπικαλύπτεται με σημαντικούς τρόπους με τη θεωρία του παρατεταμένου πολέμου που σχετίζεται περισσότερο με τον Μάο Τσε Τουνγκ.

Κατά τη διάρκεια της ιαπωνικής εισβολής στην Κίνα, ο Μάο υποστήριξε ότι μια πιο αδύναμη πλευρά δεν χρειαζόταν να νικήσει γρήγορα έναν ισχυρότερο εχθρό. Αντίθετα, θα μπορούσε να επιβιώσει της αρχικής ανισορροπίας, να διευρύνει τη σύγκρουση, να φθείρει την επιμελητεία και την πολιτική βούληση του εχθρού και σταδιακά να αλλάξει την ισορροπία με την πάροδο του χρόνου.

Το δόγμα του Ιράν δεν είναι αντίγραφο του μοντέλου του Μάο. Αλλά μοιράζεται την ίδια κεντρική υπόθεση: ότι ο πόλεμος δεν αποφασίζεται μόνο από τη σχετική στρατιωτική ικανότητα στην αρχή. Διαμορφώνεται επίσης από τον χρόνο, την αντοχή, την προσαρμοστικότητα και την ικανότητα να επιβιώνει από το εναρκτήριο σοκ.

Αυτή η λογική επηρέασε πολλές συγκρούσεις του 20ού αιώνα, από το Βιετνάμ μέχρι την Αλγερία και το Αφγανιστάν. Παραμένει κεντρικό στον τρόπο με τον οποίο οι αναλυτές κατανοούν τη δύναμη διατήρησης ασθενέστερων κρατών και ενόπλων ομάδων που αντιμετωπίζουν στρατιωτικά ανώτερους εχθρούς.

Ποιος ανέπτυξε αυτή τη σκέψη στο εσωτερικό του Ιράν;

Ανάμεσα στις πιο εξέχουσες ιδεολογικές προσωπικότητες που συνδέονται με αυτή τη σκέψη είναι ο Χασάν Αμπάσι, ένας σκληροπυρηνικός στρατηγός που συχνά περιγράφεται ως ένας από τους βασικούς θεωρητικούς του IRGC για ασύμμετρες και μακροχρόνιες συγκρούσεις.

Η σημασία του Abbasi δεν έγκειται μόνο στις στρατιωτικές ιδέες αλλά και στον τρόπο που συνδέει τις στρατηγικές έννοιες με την ιδεολογική αφήγηση. Στο σύστημα του Ιράν, ο παρατεταμένος πόλεμος δεν αντιμετωπίζεται καθαρά ως επιχειρησιακή αναγκαιότητα. Πλαισιώνεται επίσης ως ένας πολιτικός και πολιτισμικός αγώνας στον οποίο η κοινωνία, οι πεποιθήσεις και οι κρατικοί θεσμοί πρέπει να είναι όλοι έτοιμοι να απορροφήσουν την πίεση και να συνεχίσουν να λειτουργούν.

Αυτό καθιστά το δόγμα ευρύτερο από το σχεδιασμό πεδίου μάχης. Γίνεται τρόπος οργάνωσης της κρατικής ανθεκτικότητας.

Ο Mohammad Ali Jafari, εν τω μεταξύ, βοήθησε να μεταφραστεί μεγάλο μέρος αυτής της σκέψης σε θεσμική μορφή. Υπό την ηγεσία του, έννοιες όπως η αποκεντρωμένη άμυνα, η τοπική διοίκηση, η ακανόνιστη απάντηση και η κατανεμημένη ανθεκτικότητα ενσωματώθηκαν πιο βαθιά στη δομή του IRGC.

Ποιος είναι ο «τέταρτος διάδοχος»;

Ίσως η πιο ξεκάθαρη έκφραση αυτής της λογικής εν καιρώ πολέμου βρίσκεται στον σχεδιασμό της διαδοχής.

Πριν από τη δολοφονία του, ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ φέρεται να έδωσε εντολή σε ανώτερους Ιρανούς αξιωματούχους να διασφαλίσουν ότι υπήρχαν πολλοί προκαθορισμένοι διάδοχοι για κάθε βασική στρατιωτική και πολιτική θέση. Ο αναφερόμενος αριθμός ήταν έως και τέσσερις αντικαταστάτες για κάθε ανώτερη θέση. Αυτό είναι που γεννά την ιδέα του «τέταρτου διαδόχου».

Το θέμα δεν ήταν απλώς να ονομαστεί ένας κληρονόμος στην κορυφή. Ήταν να χτιστούν στρώματα διαδοχής σε όλο το σύστημα, έτσι ώστε η δολοφονία, η εξαφάνιση ή η απομόνωση ενός ηγέτη να μην δημιουργήσει παράλυση. Ακόμα κι αν μια πρώτη αντικατάσταση δεν μπορούσε να αναλάβει τον έλεγχο, μια δεύτερη, τρίτη ή τέταρτη θα ήταν ήδη στη σειρά.

Ταυτόχρονα, ένας στενός στενός κύκλος φέρεται να εξουσιοδοτήθηκε να λαμβάνει βασικές αποφάσεις εάν η επικοινωνία με την ανώτατη ηγεσία κατέστη αδύνατη.

Αυτό αντικατοπτρίζει την ίδια λογική με την άμυνα μωσαϊκού: Μην αφήνετε το σύστημα να εξαρτάται από κανέναν μεμονωμένο κόμβο. Δώστε τη δυνατότητα στο κράτος να συνεχίσει να λειτουργεί ακόμα και μετά από σοβαρό σοκ.

Γιατί έχει σημασία αυτό τώρα;

Επειδή το δόγμα υποδηλώνει ότι το Ιράν προετοιμαζόταν ακριβώς για το είδος του πολέμου που οι αντίπαλοί του ήλπιζαν ότι θα τον έσπαζαν γρήγορα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ βασίζονται εδώ και καιρό σε δόγματα ταχείας κυριαρχίας, στόχευσης ακριβείας και αποκεφαλισμού ηγεσίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η καταστροφή κέντρων διοίκησης, κόμβων επικοινωνίας και ανώτερων στελεχών αναμένεται να προκαλέσει συστημική κατάρρευση ή τουλάχιστον στρατηγική παράλυση.

Η απάντηση του Ιράν ήταν να σχεδιάσει ενάντια σε αυτό το αποτέλεσμα. Αυτό δεν καθιστά το σύστημα άτρωτο. Σημαίνει ότι χτίστηκε με την υπόθεση σοβαρής απώλειας και διαταραχής, με τη συνέχεια να διατηρείται μέσω του πλεονασμού, της αποκέντρωσης και της οργανωτικής ανθεκτικότητας.

Αυτή η προσέγγιση διαμορφώθηκε όχι μόνο από τις εξωτερικές απειλές, αλλά και από την εσωτερική ιστορία του ίδιου του Ιράν. Τα χρόνια μετά την επανάσταση του 1979, το νέο καθεστώς αντιμετώπισε βίαιες προκλήσεις από ένοπλες ομάδες της αντιπολίτευσης, κυρίως τους Μουτζαχεντίν-ε Χαλκ, των οποίων οι δολοφονίες και οι βομβαρδισμοί αποκάλυψαν την ευθραυστότητα μιας τάξης με επίκεντρο την ηγεσία.

Ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ ενίσχυσε το ίδιο μάθημα. Οκτώ χρόνια φθοροποιής σύγκρουσης έδωσαν στην Ισλαμική Δημοκρατία εμπειρία όχι μόνο στην κινητοποίηση και την αντοχή, αλλά και στη διακυβέρνηση μέσω παρατεταμένου πολέμου.

Ένα δόγμα που δημιουργήθηκε για να επιβιώσει από το σοκ

Συνολικά, όλα αυτά οδηγούν σε ένα απλό συμπέρασμα: η στρατηγική του Ιράν δεν σχεδιάστηκε για μια σύντομη ανταλλαγή χτυπημάτων.

Σχεδιάστηκε για έναν πόλεμο στον οποίο θα μπορούσαν να σκοτωθούν διοικητές, να διακοπούν οι επικοινωνίες, να χτυπηθούν οι υποδομές και να πιεστεί η κεντρική εξουσία – αλλά στον οποίο το κράτος, οι ένοπλες δυνάμεις και το ευρύτερο σύστημα ασφαλείας θα συνέχιζαν να λειτουργούν.

Αυτή είναι η σημασία της μωσαϊκής άμυνας. Δεν είναι απλώς μια στρατιωτική τακτική. είναι μια θεωρία επιβίωσης.

Υποθέτει ότι ο εχθρός μπορεί να κυριαρχήσει στους ουρανούς, να χτυπήσει πρώτος και να χτυπήσει δυνατά. Αλλά προϋποθέτει επίσης ότι ο πόλεμος μπορεί ακόμα να παραταθεί, να διασκορπιστεί και να γίνει αρκετά δαπανηρός ώστε να ματαιώσει την αναζήτηση γρήγορης νίκης.

Εκεί χωράει το παζλ του «τέταρτου διαδόχου». Προσφέρει ένα παράθυρο σε μια ευρύτερη ιρανική άποψη της σύγκρουσης: ότι το σύστημα πρέπει να είναι σε θέση να απορροφήσει κραδασμούς, να αντικατασταθεί κάτω από πυρά και να μετατρέψει το πέρασμα του χρόνου σε μέρος της άμυνάς του.

Με αυτό το μέτρο, ο θάνατος ενός ηγέτη –ακόμη και τόσο κεντρικού όσο ο Χαμενεΐ– δεν προοριζόταν ποτέ να σηματοδοτήσει το τέλος του αγώνα. Ήταν κάτι που το δόγμα χτίστηκε για να επιβιώσει.